Кавказера Александр (А. Арсамерзоева)

Опубликовано: Автор: & Категория: Дийцарш.

«1984-чу шеран аьхка туристически путевкица ГДР-е дахара Махмадов Мохьади а, цуьнан хIусамнана Лайла а. Цига и шиъ дахаран бахьан дара,  Сийлахьа Боккхачу Даймехкан ТIеман дакъалацархочун ша бIаьхаллин некъ чекхбаьккхинчехула жимма волавала лаар. ХIинца бомбанаш а, минаш а, йоккхачу тоьпан хIоънаш а лилхина хан гена яьлча, гIехьчулла а дицделлера тIеман ирча суьрташ..»

Исполнитель: Зулай Багалова
Производство: Радио «Грозный»

Токин Малика (А. Арсамерзоева)

Опубликовано: Автор: & Категория: Дийцарш.

«Бераллин хенахь дуьйна дIаяхара цуьнан цIе Нохчийчохь. И тамашийна йоI яра. Доллучу халкъалахь эшар хуьлий дIаолура, ворхI шо кхаьчначу беро, Йоккхачу АтагIарчу Токин Маликас ша йоху, ша дIа а локху эшарш.»

Исполнитель: Зулай Багалова
Производство: Радио «Грозный»

Абу-Беширан дийцар (А. Хамидов)

Опубликовано: Автор: & Категория: Дийцарш.

«Iуьйре шийло яра. Генах хаьдда гIа наггахь диттан кIела охьадужуш хаалора. Дуьненчохь йорт йиттина къадъелча санна, мархаш ламанца набарна  тевжинера. Стигал яра, хи ца кхоош йилча санна, цIена а, сийна а…»

Исполнитель: Зулай Багалова
Производство: Радио «Грозный»

Забаре дийцарш (М. Баснакаев)

Опубликовано: Автор: & Категория: Дийцарш.

«ТIаьххьарчу курсехь доьшуш волу воккхачу стеган кIант райисполкомехь болх беш хилла. Иза хIуманах сиха а, дика а кхеташ, дашан говза а хилла. Уггаре коьрта дерг, кIант наха хIун леладо хууш а, нахаца ваха хууш а хилла..»

Исполнитель: Зулай Багалова
Производство: Радио «Грозный»

Адин Сурхон Илли

Опубликовано: Автор: & Категория: Дийцарш.

«..Дагабийла ма хIиттира и юьртан тхьамданаш: «Мусоста ма йийхира тIехь йоцу ва ясакх, Мила хир ву теша Мусостан олалла Дожийна ва дерзо яхь йолуш ва кIант?» Шайна дага ма веара и Адин ва Сурхо: «Дин дика ва беца цу Адин ва Сурхон, Герз дика ва деца цу Адин ва Сурхон, Дог майра ва деца цу Адин ва Сурхон, И Сурхо воьхур вай Сурхо винчу цу нене..»

Источник: Нохчийн фольклор (Хамид Магомадов)
Исполнитель: Зулай Багалова

Текстовая версия:[toggle hide=»yes» border=»yes» style=»white»]Къонаха мел вериг кхайкхина валийна, Къонаха мел воцург кхайкхаза веана, Цхьа юрт йиллира, тов, цу эла Мусоста. Юрт йиллина ва ваьлча и эла ва Мусост, Кхойкхуш тIебалийра, тов, цу юьртан тхьамданаш, Гулбелла тIебахара цу юьртан тхьамданаш. — Ассалам Iалайкум, хIай эла ва Мусост! Хьо кхойкху аьлла ма-даьхки Тхо юьртан тхьамданаш. Хьо лаа кхойкхурий, хьо тара кхойкхурий? — Ас лаа ма кхойкху, ас тара ма кхойкху, Ас йоьху ва шуьга тIехь йоцу ва ясакх. — Дакъаза ма вала, хIай эла ва Мусост, Да эла хилла хьан, нана сту хилла хьан, Хьо эла веца хьо, тхо Iаьржа нах деца, Къа деца ва хьуна зударийн, ва берийн, Эхь деца ва хьуна хьо санна Ва болчу элашна ва юккъехь, Ма ехахьа ахь тхоьга тIехь йоцу ва ясакх. — Ас хир ду аьллариг ва хилла ма даьлла, Ас хир дац аьллариг ца хилла ма даьлла, Аш сиха схьалолаш тIехь йоцу ва ясакх! — И аьлла ва ваьлча и эла ва Мусост, ГIийла юха ма бирзира и юьртан тхьамданаш.

Хьаьвзина ма бахара и юьртан тхьамданаш Рузбанна диначу рузбанан маьждиге. Дагабийла ма хIиттира и юьртан тхьамданаш: «Мусоста ма йийхира тIехь йоцу ва ясакх, Мила хир ву теша Мусостан олалла Дожийна ва дерзо яхь йолуш ва кIанат?» Шайна дага ма веара и Адин ва Сурхо: «Дин дика ва беца цу Адин ва Сурхон, Герз дика ва деца цу Адин ва Сурхон, Дог майра ва деца цу Адин ва Сурхон, И Сурхо воьхур вай Сурхо винчу цу нене», — Олуш, бахана кхечира уьш цу Сурхон ва уьйтIа, Коьртара ва куйнаш шаьш кара ва эцна, Гор-бертал ма ийгира и юьртан тхьамданаш, Ша араелир, тов, Сурхо вина ва нана, — Шу марша догIийла, хIай юьртан тхьамданаш! Шу лаа леларий, шу тара леларий? — Тхо лаа ма лела, тхо тара ма лела, Хьоьга веха ма даьхкина хьан жима и Сурхо, Вехча ло ахь тхуна хьайн жима и Сурхо, — Олуш, лен бевли, тов, и юьртан тхьамданаш — Доллачу дуьнен тIехь сирла бIаьрг ва тоьхна, Сема ла ва доьгIча, Сурхол сов амал дац, ХIай юьртан тхьамданаш, Сурхо винчу со бабин, Вехча ца вала вина вац сан жима ва Сурхо, Вехча вала вина ву сан жима и Сурхо, — Олуш, чуяхар, тов, Сурхо вина и нана, Набарна ва вижна шен жима и Сурхо, Яйн муьшка ва йина, ша самаваьккхина, ТIаккха лен ма елира кIант вина и нана: — Со яла хьан делаI, сан жима ва Сурхо, Хьо вижий ма Iилла, сан жима ва Сурхо, Вижина Iуьллу Iуьйре яц ва хьуна еанарг, — ХIун хилла, хIун дина, со вижна ца Iилла? Дийцахьа ахь суна, со вина сан нана, — Хьо вийхира ва соьга цу юьртан тхьамданаша, Ас вехча велира хьо цу юьртан тхьамданашна, ДегIаха мерза са цара хьайга ва дехахь, Ахь дакьхий дIалолахь дегIаха мерза са, — Олуш лен ва яьлча ша вина шен нана, Ша ара ма велира и Адин ва Сурхо, — Шу марша догIийла, хIай юьртан тхьамданаш! Шу даккхий дара-кха, со жима вара-кха, Эхь-бехк хета ва суна, шу хьалагIовттийша, ДегIаха мерза са аш соьга ва дехахь, Ас шуна дIадели дегIаха мерза са, Дог реза ва дина, хIай юьртан тхьамданаш, — Олуш, хьалагIовттийна и юьртан тхьамданаш, — Балхабел аш соьга коьртера баланаш, Мажаран тоьпаца ас каде ойур бу, Елхаел аш соьга кийрара гIайгIанаш, Дуткъачу туьраца ас каде ойур ю, — Олуш, лен ма велира и Адин ва Сурхо, — Бала беца, ва Сурхо, и эла ва Мусост, ГIайгIа еца, ва Сурхо, Мусостан и ясакх; Мусостан олалла дожийна дерзадар Хьоь деха ма даьхкина, Кхоьллинчу цхьанделхьа, ва Адин ва Сурхо, Дожадай дерзадехьа Мусостан олалла! — Ма довла дакъаза, хIай юьртан тхьамданаш, Вежарий дукха бу цу эла Мусостан, Ша ваьхьар вуй техьа Мусостан олалла дожийна дерзада? — Мусостан ва санна вежарий тхо ду хьуна, Мусостал лика кIант хьо хета ва тхуна, Дехар ду хьоьга, дожадай дерзадехьа Мусостан олалла! Олуш, лен ма бевлира и юьртан тхьамданаш.

Цу кIайчу гIовталца, Iаьржачу вертанца, Чо чехка чола куй бIаьштиг тIе теIабеш, Ва гIожан меттана терсмаймал тур луьйзуш, Ша хьалха ва ваьлла, уьш тIехьахIиттийна, Хьаьвзина ма хIоьттира и Адин ва Сурхо Мусостан ва уьйтIа, Кхойкхуш ара ма ваьккхира и эла ва Мусост, — Ассалам Iалайкум, ва эла ва Мусост! — Iалайкум ва салам, ва Адин ва Сурхо! Хьо лаа лелий-те, хьо тара лелий-те, ХIорш тIехьахIиттийна, хьо хьалха ва ваьлла? — Со лаа ма лела, со тара ма лела, Ахь йоьху бохий-ца кхаьрга тIехь йоцу ва ясакх, Дакъаза ма вала, хIай эла ва Мусост, Да эла хиллий-ца хьан, баба сту халлий-ца хьан, Хьуо эла веца хьо, ва эла ва Мусост, ХIорш Iаьржа нах беца, хьо эла веца хьо, Къа деца ва хьуна зударийн, ва берийн, Ахь кхаьрга ма еха тIехь йоцу ва ясакх, Ма еха ва аьлла дехаре веъна со, — Хьо елла яла хьо, хIай Адин ва кIиллу! И ала еара хьо, хIорш тIехьахIиттийна, Хьо сиха ерзалахь, ва Адин ва кIиллу! Ас хир ду аьллариг ва хилла ма даьлла, Ас хир дац аьллариг ца хилла ма даьлла, Аш сиха гулъелаш тIехь йоцу ва ясакх, Аш сиха схьалолаш тIехь йоцу ва ясакх! — Олуш лен ва ваьлча и эла ва Мусост, ТIаккха лен велира и Адин ва Сурхо: — Хьо елла йолийла, хIай эла ва Мусост! Дада лай хиллий-ца хьан, баба вир хиллий-ца хьан, Хьуо а лай веца хьо, хIай эла ва Мусост? Ахь хир ду аьллариг ца хилла ма даьлла, Ахь хир дац аьллариг ва хилла ма даьлла, Ахь кIиллу ву боху со Адин ва Сурхо Хьан вархIе а ва дена цу Москох Паччахьа совгIатна ва елла, Цу бацах таелла, зезаго хазйина, Хьан дола йирзина и охьара ва раьгIнаш, Хьалха ор ва доккхуш, тIехь муш ва бустуш, Караекъа гIур ву со кханлерчу ва дийнахь, Хьо цига ва воьллахь, ва эла ва Мусост, Цигахь хуур ду вайна, кIиллу верг мила ву, — — Кхетачу малхаца, хуьлучу ва сица Эвла йисте гуллолаш, ва юьртан тхьамданаш, Екъна караоьцур вай Мусостан и раьгIнаш, Мусостана дийр ду вай жерочун ва дакъа, Делах бехк ва хетта, ва юьртан тхьамданаш, — Олуш цIехьа вахара и Адин ва Сурхо, Хьешашна диначу цу дуьхьал ото чохь, ДегIана ховха мотт ша куьйга биллина, Набарна ма таьIира и Адин ва Сурхо.

Деана ма хилира и делан хаза са, Нур дашо можа малх кхетале ва хьалха, Малхал хьалха схьакхета и маьлхан зIаьнараш Хазлучу заман чохь, Дуьгу нускал ва санна, расха дин кечбина, Хаза йоI ва санна, ша каде кечвелла, Дин хьаьвзаш ва хилла, ша каде тIехиъна, Ша ваха кечвелира и Адин ва Сурхо, ЦIийзаш, юххе девлира и дуткъа ва эраш, Декаш тIехьаьвзира, тов, чо шера куьйранаш, Борз санна йора дин ша хала сецабеш, Барзал майра дилхан дог ша кийрахь ва сецош, Чал дера ва герзаш шен юкъах ва къуьйлуш, Чо шера куьйранаш тIоьхула ва хьийзаш, И дуткъа ва эраш ва улло ва цIийзаш, Вахана ма кхечира и Адин ва Сурхо Цу юьрта ва йисте, йиллинчу ва метте, Ша хьалха ва ваьлла, уьш тIехьахIиттийна, Ша воьдуш кхечира и Мусостан раьгIнашка, Хьалха ор ва доккхуш, тIаьхьа муш ва бустуш, Ша екъа йолийра цо Мусостан и раьгIнаш, И делан делкъахан хилале ва хьалха, Екъна кара ма елира цу Адин ва Сурхос Мусостан и раьгIнаш цу юьртан тхьамданашна, — Шу цIехьа гIо шайна, ва юьртан тхьамданаш, Мерза са гатделла, самукъа ва даккха, РагI талла воллу со, хIай юьртан тхьамданаш, — Олуш, цIехьа хьовсийна и юьртан тхьамданаш, РагI талла ма вуьйлира и Адин ва Сурхо, Лаьттахула еддариг эраша ва лоцуш, Стиглахула ва еддарг тоьпаца ва лоцуш, Тоьпера ва яьлларг куьйранаша ва лоцуш, РагI талла кIордолцца рагI толлуш ва лелла, РагI талла кIордийча, и Адин ва Сурхо, Лекхачу динара ша лаха воьссина, Схьаэцна юткъа нуьйр гIевланга товжийна, Даржийна ва верта шена тIе ва тесна, Чал дера ва герзаш шен мара ва къуьйлуш, Набарна ма вижира Мусостан цу регIахь.

Мерзачу набарах воьллачул ва тIаьхьа, Дахал воцуш ва дуьйна дилхан дог ва даьхна, Тийсал воцуш ва дуьйна мерза са тийсина, ХIокху Сурхос къастийна и бабин хаза йоI Мусостан ва вашас Мусостана йиги бохуш, ГIенах дуьхьалтеси, тов, цу Адин Сурхона, Цу гIенан халалла мела хьацар ва хилла, Набарах велира и Адин Сурхо. — Да велла йиса шу, Мусостан ва раьгIнаш, Набарна товш яц-кха Мусостан шу раьгIнаш, — Олуш, ха хаьрцина, ша юха ма вижира и Адин ва Сурхо. ШолгIа а вуьйлира и Адин Сурхо мерзачу набарах, Дахал воцуш ва дуьйна дилхан дог ва даьхна, Тийсал воцуш ва дуьйна мерза са тийсина, Цу Сурхос къастийна и бабин хаза йоI Мусостан ва вашас Мусостана ва йигна, Мусостан ва нана ловзарга ва хьийзаш, Ша вина ва нана ва йоьлхуш ва хьийзаш, ГIан-набарш яйра,тов, цу Адин Сурхона, Син метта топ кхетта цIен экха ва санна, ТIехьа ши куьг ва тоьхна, ша хьалаиккхина, Динан букъ ва лоцуш юткъа нуьйр тиллина, Дин хьаьвзаш ва хилла, ша таьIаш тIехиъна, — Iаламат яраббий, хIай веза тхан дела, ГIенаха дайнариг бакъ хуьлуш дуй техьа? — Олуш, юткъачу шедаца расха дин чехабеш, Ша цIехьа вирзира и Адин ва Сурхо. Шен динан дикалла, шен деган майралла, Вахана хIоьттир, тов, и Адин ва Сурхо Вехачу ва керта, йоьлхуш араелира Сурхо вина ва нана, — Дакъаза ма яла, со вина ва баба, Яра хIун ду техьа дакъа доцуш ва белхар? Ахьа суна дийцахьа ва вайна хиллариг. — Со яла хьан делаI, сан жима ва Сурхо, Хила хIума ца дисна кху маьлхан дуьнен чохь: Сан дагна ва езна и бабин хаза йоI Мусостан ва вашас Мусостна ма йигна, Мусостан ва нана ловзарга ма хьийза, Хьо вина ва нана ва йоьлхуш ма хьийза. ХIара маьлхан дуьне даа ма вехийла хьо, Со елхийнчун нана елхоза Iен велахь, Сан жима ва Сурхо! — Олуш, лен ва яьлча ша вина ва баба, И вухавирзира вехачу уьйтIара, Хьаьвзина хIоьттира Мусостан ва уьйтIа, Лекхачу динара ша лаха воьссина, УьйтIарчу гоьзанах, дин лекха дIатесна, Болатан туьра тIе деза ка теIадеш, Хьаьвзина вахара и Мусостан хIусаме. Барч буьзна бара, тов, и элийн ва стунаш, Дух дуьзна бара, тов, и кегий ва элий, Кад буттуш вара, тов, Мусостан ва ваша, Дууш-молуш бара, тов, и кегий ва элий, Морхашкахь ва лечкъа дашо малх ва санна, Мусостан ва баьрчехь базаран кирхьанах Ша лечкъаш яра, тов, и бабин хаза йоI, — Ассалам Iалайкум, хIай кегий ва элий — Олуш, чувелира, тов, и Адин ва Сурхо, — Iалайкум ва салам, ва Адин ва Сурхо! — Олуш, хьалагIевттира и кегий ва элий — Хьо охьахаахьа ког лекхчу ва гIанта, Даа ду ва хьуна бордаха ва дилха, Мийла ду ва хьуна и сирла ва къаьркъа, Сакъера бу хьуна и элийн ва стунаш, — Олуш, лен ва бевлча и кегий ва элий, ТIаккха лен ма велира и Адин ва Сурхо: — Шун дилха ва даа чо екха вац со-ма, Шун кьаьркъа ва мийла ва хьогах вац со-ма, Стунашца сакъера кIиллу стаг вац со-ма, — Олуш, лен ва ваьлча и Адин ва Сурхо, Дезачу маларан кад ша бузуш боьттина, Дехар деш, тIевеара цхьа воккха ва эла: — ДIалаций мала ахь, ва Адин ва Сурхо, Дезачу маларан кад, дехаре бу хьуна. — Ахь доьху ва дехар суна-ма ца хаьа, Цхьа дехар ду сан-ма дала таро ва йоцуш, Дийцал ахь ва суна айхьа доьху ва дехар. — Ас хьоьга ма-доьху, ва Адин ва Сурхо, Мусост дукха ва везаш, Мусосте еана и бабин жима йоI, Алар-дийцар ва доцуш йитина ва верзар. — И дара ва хьуна ас хьоьга ва баьхнарг, Ахь доьху ва дехар дала таро йолуш дац, Ас хаттар дийр ду-кха цу бабин ва йоIе, Мусост дукха ва везаш еана цо бахахь, Пусар доцуш шуна ю и бабин хаза йоI, Мусост дукха ца везаш, ялийна ша цо бахахь, ВаллахI, дера, воьрзур со сайн кIайчу нускалца, — Бохуш лен ваьлча и Адин ва Сурхо, ТIаккха хьалаиккхира, тов, Мусостан ва ваша. — ХIай, елла яла хьо, ва Адин ва кIиллу! Эрмалойн ва баьрчехь турмала ва санна, Товш хета ва суна и бабин хаза йоI Мусостан ва баьрчехь, базаран кирхьанахь. — Суна цул товш хета, Мусостан ва ваша, Хьан дуткъачу дегIана юьхьиг тIеерзийча осмалойн тапчанан, — Олуш, каде яьккхина, кховдийна туьйхира, тов Цу Адин ва Сурхос Мусостан вешина ДегIана аттачу, садала сихачу. И тоьхна вожийна, лен вели бахара И Адин ва Сурхо цу бабин ва йоIе: — Дакъаза ма яла хьо, бабин хаза йоI, Мусост дукхавезаш, хьо цуьнга еанехь, Ца йига веъна со, бакъдерг ахь дийцалахь, Мусост дукха ца везаш, хьо нуьцкъала ялийнехь, Хьо йига веъна со, ва бабин жима йоI, — Олуш, лен ва ваьлча и Адин ва Сурхо, — Вешан цIахь дуьйцур вай, Кху нахехь ма дийца, ва Адин ва Сурхо, — Олуш, букъ тIе ши куьг ва тоьхна, Сурхо хьалхаваьккхина, ша тIаьхьахIоьттина, ТIаьхьа ара ма елира и бабин хаза йоI, Шаьш хьаьрчаш делира, тов, расхачу ва дина, Сакъера хевшина и элийн ва стунаш, Даа-мала гулбелла и кегий ва элий тезета гулбина, Ша цIехьа вирзира и Адин ва Сурхо цу бабин йоIаца.

Шийла орца ма даьхьира цу эла Мусосте: «Веза ваша ва вийна, олалла дожийна, Нускал эцна ма воьду и Адин ва Сурхо», — Олуш орца ва кхаьчча цу эла Мусосте, Цу яйдакх ва говрахь, ерзанчу тоьпаца, Цхьалхачу туьраца Ша орцах ма кхиира и эла ва Мусост цу Адин ва Сурхох. И эла ва Мусост шена орцах ва кхиъча, Лекхачу динара ша лаха ма воьссира и Адин ва Сурхо, Ша тIаккха ма воьссира и эла ва Мусост лекхачу динара, ТIаккха лен велира, тов, и эла ва Мусост: — Топ кхосса ва суна, ва Адин ва Сурхо! — Со-м дера ваьхьар вац хьуна топ ва кхосса, Со кIиллу веца со Адин ва Сурхо, Ахь кхоссал ва суна, ва элан ва Мусост, Веза ваша ва вийна, олалла дожийна, Нускал эцна воьдуриг со Сурхо веца, — Олуш, кхайкха ва ваьлча и Адин ва Сурхо, Ша мажар ма кхоьссира цу эла Мусоста. Цу хIурдан ва мохо куьйса эрз ва санна, Ластийна ма витира и Адин ва Сурхо Мусостан мажаро, ДIаман баттахь ва йоллу бакъ гIирмин ва мажар Ша каде яьккхина, кховдийна туьйхира, тов, Цу Адин ва Сурхос цу эла Мусостна ДегIана аттачу, садала сихачу, Ша тоьхна вожийра цу Адин ва Сурхос и элан ва Мусост. Дукъ лакха ва ваьлча, динаца ва ловзуш, Дукъа лаха ва ваьлча, нускалца ва ловзуш, Веана хIоьттира, тов, и Адин ва Сурхо вехачу ва уьйтIа. ТIаккха араелира, тов, Сурхо вина ва нана, — Хьайн елхийнчун ва нана елхийна хьо вагIахь, Хьо марша вогIийла, сан жима ва Сурхо! Хьайн елхийнчун ва нана елхоза хьо вагIахь, Хьо марша ма вогIийла, сан жима ва Сурхо! — Олуш лен елира, тов, Сурхо вина ва нана. ТIаккха лен ма велира и Адин ва Сурхо: — Берахь дуьйна ас лаьцна дуьненан ва гIиллакх Дохоза ца Iийн хьо таханлерчу ва дийнахь: ХIара бабин хаза йоI несалха ялий ас, — Олуш, лекхачу динара ша лаха йоссийра и бабин хаза йоI, Дой хьийзол ва йолу и йоккха ва уьйтIе ТIам хьовззол ца хуьлуш, Ша халха ма хьаьвзира Сурхо вина ва нана: — Хьо санна воцу кIант ва нанас ма волда, Сан жима ва Сурхо, И вича ма ваха хIара латта ва хьеша! — Мерзачу безамца, хазачу ойланца И нийса ши накъост сов хаза даха ма хии.

Ма лалда вай кIентий вовшех безам байна, Нанас дена ма волда яхь йоцу ва кIанат, И вича, ма кхиа яра дуьне ва даа, Нанас дена ма волда тешам боцу ва кIанат, И вича, ма кхиа цу дийнахь делкъалца.[/toggle]
Короткометражный фильм об Ади Сурхо:[toggle hide=»yes» border=»yes» style=»white»][/toggle]

Корталин Хантоти (М. Бексултанов)

Опубликовано: Автор: & Категория: Дийцарш.

«Тха денана яра, Хантоти бохуш. Оха-м цунах ХIати олура. ХIати дегIана жимо хеталуш, гIехьачу дегIахь, екъано меженаш а йолуш, хIайтъаьлла йоккха стаг хиллий-те аьлла хета суна хIинца, ХIати йоцу ткъех шо гергга зама яьллачул тIаьхьа. Тхо дукха кегий долуш, кхузткъалгIачу шерашкахь, Олхазар-кIотара даха севцича, ХIатис кест-кеста цхьацца йиш локхура тхуна, я ша-шена, гIийлла ела а ийзалуш, бIаьргаш ойлане лаца а лой..»

Исполнитель: Зулай Багалова
Производство: Радио «Грозный»

Уччархас даьккхина диплом (С-Х. Нунуев)

Опубликовано: Автор: & Категория: Дийцарш.

«Техникум чекхъяьккхина диплом а ду шен, ша юьртбахаман  говзанча а ву аьлла, нахана гергахь дозалла дан йиш йоцуш вара колхозан бригадир Уччарха. «Хаа тхуна, ахьа муха дешна, ахьа и диплом муха даьккхина»  аьлла, тIехтоха сахьт дацара. Нахана хIумма а хуур ма дацара, ша лелийнарш шен хаза а делла, Уччархас массаьрга а дуьйцуш ца хиллехьара. Цундела хIинца тапъаьлла Iадда Iар бен гIоле яцара..»

Исполнитель: Зулай Багалова
Производство: Радио «Грозный»

Сан вешин тIехьийза йоI (М. Бексултанов)

Опубликовано: Автор: & Категория: Дийцарш.

«..Нана цIийнан маьIIехь лаьтта, ши бIаьрг а бу горгбина, генна новкъа дIа а хьоьжуш, зудаберийн аьзнашна тIаьхьа я цхьанхьа – анайисте.
Ненан куьйгаш демах дуьзна го, йовлакх а ду тIехьа дихкина, хьаьжтIехула, чухта санна. Со ишколера вогIу, белшах тIоьрмиг а оьллина. Суна нана геннара го, суо цунна а гале..»

Исполнитель: Зулай Багалова
Производство: Радио «Грозный»

[toggle hide=»yes» border=»yes» style=»white»]– Хизир, нана яла хьан, и йоI ма ца го суна… зудаберашца… иза… иза стенга яхана, Iарбин тIехьийза йоI,.. – схьа а ца хьожуш хотту, цхьаьнга луьйш санна а ша-шега.

Нана цIийнан маьIIехь лаьтта, ши бIаьрг а бу горгбина, генна новкъа дIа а хьоьжуш, зудаберийн аьзнашна тIаьхьа я цхьанхьа – анайисте.

Ненан куьйгаш демах дуьзна го, йовлакх а ду тIехьа дихкина, хьаьжтIехула, чухта санна.

Со ишколера вогIу, белшах тIоьрмиг а оьллина.

Суна нана геннара го, суо цунна а гале.

– Бод хьакхош Iачуьра… аьзнаш а хезна… иза яц-те аьлла, – нана дитташка хьалахьожу. – Заза дала гIерта-кх вайна… бIаьсте, – дIайоьрзу, дIайолало.

– Иза…– иза дIаяхна, нана, кху юьртара… деша яхна .. иза кхузахь яц, – олу ас. Сихха олу.

– Яц боху ахь… дIаяхна, – нанас корта схьаберзабо.

ТIаьхьахьожу зудаберашна, ишколера догIучу.

Дуккха а хьоьжу, ехха. Ши бIаьрг цхьанаметта соцу.

– ХIаъ, дIаяхна… яло, чу доьду вайша, – со нанна уллохула тIехволу, шек а воцуш санна.

Ас суо ца кхета кеп лелайо, сайна цхьа бен а доцуш санна, Кемса гича а, ца гича а.

 

Зудабераш дуьйлу, соьцу, дIадуьйлало.

Кучамаш тайп-тайпана, фартукаш, чIабанаш. КIайн-кIайн пазаташ.

Юха а соьцу дIогахь, боккхачу хьоча кIелахь. Заза лехьадо, охьаэгна хьечийн заза, настарийн голаш цхьана агIор а ерзош, охьа а таьIий.

Хьаьж тIера месаш тIехьа кхуьйсу, корта ласторца.

Цергаш го, кIайн яххьаш; дийлало тIаккха, бокъех терса, аьзнаш хиэда, атало аьзнаш, полларчий ловзуш санна, дуккха а цхьаьна полларчий.

– Нана яла хьан, хьан Даймохк ма генахь хилла хилла-кх… хьан Даймохк, – нанас боху. Хьаьнга?

Чу еъча боху, бод хьакхо охьахууш.

– Нана, хьо хьаьнга,.. – со вистхила вуллушехь соцу, кхидIа вист а ца хилалуш. Айса пенах дIалатийна бIаьстенан де го суна, Iарби цIера дIавахна де.

Со водий, араволу чуьра.

Со рагIу тIехьа волу.

БIаьсте, заза, урамера кIайн цIенош, кIайн дуьне, цхьа Iаьржа а… Ваша арме… кху дийнахь… баьшна корта, хурашка, белшах кхозу тIоьрмиг…

«Iаби, Iаби, соьга кехат… яздийр дуй ахь… суна сурт, хьайн сурт доуьйтур… Iаби, дуй ахь, тIехь хорма а йолуш, мидалшца, ахI?»

«Дера дуй, хIаъ, велха ма велха, хьо хIунда воьлху…»

«Со-м вац воьлхуш…»

 

«Иза хIинца кхузахула хIунда ца оьху, хIунда ца оьху кхузахула, кху новкъахула, шен новкъа», – деттало цIийца, ов деттарца, дегабаамца даг чу дуьжуш, лазамца сан легашкахь, ца хецалуш, IаьIаш, эккха гIертарца, эккхаш.

Иза хецало. Хецало, деса къурдашца сацадо.

Мархаш а яц стиглахь гуш, кху стиглара мархаш стенга… стигал цIена, оццул цIена, иштта цIена хIунда ю-кх стигал…

 

Буьйса. Беттаса. Кора хьалхахь Iожан га.

Тхойша цхьаьна чохь – сой, Iабий, ул-уллехь вижина Iуьллуш. Иза кора хьалхахь, кора хьалхарчу маьнги тIехь. Со – аьтту агIор, цуьнга леррина дIа а хьоьжуш.

Цо доьIу са, синош, кхана арме дIавоьдуш…

Корехь гун беттаса, Iабин метта тIехула, цIенкъа юккъе охьакхеташ; Iожан га а иштта сирла, заза дато долуш санна.

Вист а ца хуьлу, соьга вист а.

Цо дуьйцур ма ду соьга, со иштта жима воллушехь… цунна хаа ма хаьа, суна дерриг а хаьийла… Суна и шиъ ган ма гира, цкъа а ма гира, кхузза а… Иза хIинца кхана, сахилча, иза арме воьдуш ма ву…

– Хизир, наб-м ца кхетта хьуна… са ма гатделахь, дика дуй?

– АхI? Ца кхетта суна-м… дац… гатдийр дац аса-м, – со сихха метта хьалахуу, тIера юргIа дIа а кхуссуш.

Со цуьнгахьа дIахьожу, цо бохург тIекхетта, шинна а куьйга схьалаца санна, хIора а дош, хIора а…

Иза вист а ца хуьлу.

 

Суна цуьнан бIаьргаш го, беттасин серлонехь нийсса ирах хьежош болу. Ши куьг коьрта кIелахь ду, гIодаюккъец – юргIа.

«Кхин хIумма а хIунда… хIунда ца олу… иза хIунда ца… Кемса, уьссалгIачу классера Кемса…»

– Хизир…

– ХIа-а!

СоцунгIа.

Сан са лоцу. Со хьоьжу. Сан ши бIаьрг лацало. Къурд бо беса, цкъа а, шозза а, дукхазза а.

– Цигахула хьажалахь, дика дуй?

– ХIаъ, ду, дика ду! Со хьожур… Iаби, со хьожур ву хьуна,.. – соьга цIе ца яккхало, суна эхь хета цуьнан цIе яккха, соьга Кемса ца алало… цо Кемса ма юьйцу, ша цуьнан цIе а ца йоккхуш.

– Цунна хьо вевза хьуна… ас цуьнга хьо вийцина хьуна…

– Дика ду! Ас цуьнга цхьа а, Iаби, цхьа а вистхуьлуьйтур вац хьуна ас…

– ХIан-хIа, иштта ца оьшу, хIумма а ма дац вистхилча… вуьшта, наггахь хьажал хьо. Хьуна хазахетий иза, Хизир?

– АхI?

– Хьуна хазахетий иза?

– Суний,.. – со вист ца хилало, суна эхь хета иза ала. Иза ишколехь уггар а хаза ма ю. Иза массарна а еза ма еза, массо а берана, сан классерчарна а тIехь, пхоьалгIачу классехь бен доццушехь.

Цуьнан цхьа баьццара юбка ма ю, гIодаюккъехь доьхка а долуш. Иштта коч а ю, цу басахь, иштта доьхка а долуш. Иза гуттар а йоьлуш ма хуьлу, урокера арадевлча.

Юха елаелча, ши бIаьрг жим ма ло, хиш къегаш санна. ТIаккха кIаьгнаш ма хIуьтту беснеш тIе. Уьш тамашийна ма хуьлу, и кIаьгнаш, цхьа горга а долуш, ал гуо а къаьсташ. Цуьнан хIумнаш а ма хуьлу хаза, тайп-тайпана хIумнаш, ерриш а цхьа яйн а йолуш: кIайн, сийний, баьццарий…

Суна Iин чохь ма гира Iабий, изий, ишколера цIа вогIуш. И шиъ хина дехьий-сехьий лаьттара.

Хи юккъехула охьадогIура.

Хино кIайн заза кхоьхьура, акказийн кIайн заза.

Акказеш ма ю Iин чохь, хин бердашца лаьтташ.

Церан заза хи чу оьгу. Сийна бай а го дIахьаьжча.

Кемсас тIоьрмиг шина куьйга схьалаьцнера, ши ност къайлайоккхуш санна. Кемса дIасалестара, Iабига а хьоьжуш. Иза йоьлура, йист а ца хуьлуш.

Йовлакхан тIам тIоьрмиг чуьра гуш бара.

Кемса хи чу хьоьжура.

Хино заза кхоьхьура.

Хи чохь кегий чIерий дара; Кемсас, цхьа куьг мукъа а доккхий, хи чу пIелг а хьажабора.

Юха тIоьрмиг схьалоцура. Кемса сих-сиха Iабига хьожура. Iаби гуттар а хьоьжура цуьнга.

Со Iабина дIагира.

Кемсина а гира со.

Со ведда дIавахара.

– Хаза ца хета хьуна иза, ва Хизир? – Iаби схьавоьрзу. Суна иза воьлуш го, иштта цхьа шена воьлуш, со хьийзо гIерташ санна.

– Вист хIунда ца хуьлу хьо?

–ХIаъ…

– ХIун «хIаъ»?

– ХIаъ, хета…

Iаби юха а велало. Дуккха а воьлу.

– Дика дешалахь, – олу тIаккха, – хьо актер хила везаш ма ву, вуй?

–Ву…

– Нанина гIо делахь, дуьхьал а ца луьйш. Хи а далахь… Нанна хи дарах эхь дац хьуна, чохь горгам а хьакхалахь…

– Дика ду… ас дерриг а, Iаби, массо а хIума дийр ду хьуна… Ахь соьга кехат яздийр дуй…

– ХIаъ, яздийр ду.

– …ахь цуьнга а, Iаби, цуьнга а дуй ахь…

– Ду, цуьнга а яздийр ду… дIавижа хIинца, дIавижа хьайна, – иза юха а, тохара санна, куьйгаш коьрта кIел а дохкуш, тхевне хьоьжу, нийсса ирах.

Беттаса хIинца пена тIехь ду, цIенкъара хьала лакха а даьлла.

Беттаса кора юккъехь ду, тIехь Iаш хета кIант а гуш. Суна иза жима кIант хета, суо санна, жима а волуш, стигалхула иштта лелаш, седарчашца, мархашца, юха, цул тIаьхьа, сахилча, цхьанхьа вижа дIа а воьдуш, тIаккха кхано, буьйсанна, баттаца схьа сама а вуьйлуш.

 

Со нанас меттахъхьавира. ЦIенкъа юккъехь тIоьрмиг бара, хиъна Iаш Iаби а волуш. Со Iабина тIекхийтира.

– Вадал, юьхь-куьг а дилий, схьавоьл, цхьаьна хIума юу вайшимма…

Охашимма цхьаьна хIума йиира, дуьхь-дуьхьал охьа а хиъна.

Iаби суна велалора.

Нана йист а ца хуьлура.

Иза цхьанхьа дIахьоьжура, дIахьаьжжинчохь йиц а луш. Юха доккха садоккхура.

– Делий, Делан Элчий, устаз – кхоъ накьост ву-кх хьоьца, – элира нанас, тхо арадовлуш.

– Къобалвеш схьаийци, – Iабис со маравоьллира. Со вилхира.

Юха Iаби ахтобус тIе хууш а вилхира со.

Цигахь дуккха а нах бара, шайн бераш новкъа дохуш. Эвлаюккъехь дара иза, ишкол а гуш, туька а.

Суна Кемса гира.

Iабига хьаьжча гира суна иза, цуьнан хьажарца дIавирзича.

Иза кертал чоьхьа яра, ишколан кертал чоьхьа, дуккха а зудабераш а долуш.

 

Суна цул тIаьхьа сих-сиха гIенах гуора ахтобус, Iаби дIавоьдуш а воцуш, тхойша цхьаьна цигахь лаьтташ.

Ахтобус еса хуьлура, чохь шопар а ца гуш; тIехууш стаг а вацара я тIера охьаволуш а.

Iадда лаьттар-кх ахтобус, нахана гуш йоцуш санна.

ТIаккха Iаби тIехуура, соьга геннара схьа а хьожий.

Со вист а ца хилалора.

Ахтобус дIайоьдура, хьаьвзаш гуш чкъург а йоцуш, цхьа лаьтташ санна хеташ, цхьа айелла йоьдуш санна. Чохь шопар а ца хуьлура.

 

Суна Кемса гуора ишколехь.

Кемса суна елалора.

Суна урок сихха чекх а яьлла, Кемсига хьежа лаьара.

Со даим а цуьнга хьоьжура.

Зудабераш дийлалора тIаккха, Кемсига: «Хьажахьа?!» – со волчухьа пIелг а хьежош.

«Витал кIант!» – олура Кемсас.

Кемса суна елалора. Со водий, къайлаволура, урок юха чекхъяллалц.

Ас нене дIадуьйцура.

Нана йоьлура: «Стаг ву-кх хьо, стаг!» – олий, со мара а вуллуш.

 

Дуьххьара кехат цхьа бутт баьлча деара Iабигара, Узбекистанехь ду шаьш, аьлла.

– Ма йовха меттиг ю-кх иза, – элира нанас, – ма хала а хир ду-кх цунна.

ШолгIа деъна кехат тIехь адрес доцуш дара, цхьа дуккха а терахьаш бен; тIедиттина мухIарш-м дара, «полевая почта» аьлла, ши дош а долуш яздина.

Ас доьшучу кехат тIехь, «Афганистан» дош хезча, нана цIеххьана кхоссаелира, бIаьргех охьа хиш а хьолхуш.

Буйнара сурт а дуьйжира охьа, танки тIехь даьккхина долу.

Iабин коьртахь шляпа яра, кIадех йича санна а йолуш.

Цуьнца дуккха а салтий а бара.

Суна сурт хазахетара.

Со сурт а эцна, ведира, массаьрга а дIагайта – йоккха танк яра цу тIехь, буьххьехь Iаш Iаби а волуш. Куьпара бераш цецдуьйлура: «Схьагайтахьа, гайтахьа!» – бохуш.

Суна суо цхьа воккха хетара, Iаби санна, воккха.

Со чIогIа кура а вара, сайн вешех кура.

 

Аьхке чекх а яьлла, гурахь ишколе дIадахча, со ялхалгIачу классехь вара.

КIайн коч яра суна тIехь, Iаьржа хеча а йолуш.

Суна Кемса ца евзира.

Кемса чIогIа йоккха хиллера.

Кемса хаза яра, велххал хаза, цуьнга дIахьажа эхь хеттал.

Со цуьнан бIаьра ца хьажалора, цхьа догучу, къегачу, геннахь сирла лепачу сийна–Iаьржачу цIоцкъамашлахь, стиглан басахь долчу бIаьргашка.

Со вухура, иза гича.

Со цIийлора, латта вуьсура.

Суна цунах къахетара, Iаби а воцуш, ша йисинчу.

– Схьавоьл кхуза, схьавоьл, – Кемсас куьг схьакховдийра, куьйган пIелгаш а лестош, – хьох ма хаза кIант хилла!

Со меттах а ца велира.

ТIаккха иза ша тIееара.

Сан кучан кач нисбира, коьртара мас а тоеш.

Сан балдаш детталора, дог детталора сан балдашца, сан хьажар кхоьлинера, ши бIаьрг а кхулуш, дуьне а.

– Суьрташ… суьрташ дуй хьан?

– АхI?

– Хьажал! – букъ тIехьара аьтту куьг, цу куьйгахь – Iабин суьрташ.

Уьш кхоъ дара, сайчух дерг а, сан доцчех кхин шиъ долуш, тIехьа яздина:

«К…, хьуна. Iарби. I983 шо. Афганистан».

– Ду, – элира ас, сайн доццушехь элира.

Горгали бийкира.

– Вада хIинца, тIаьхьа ма висалахь урокана…

 

Ас цу буса Iабига кехат яздира, Кемса а юьйцуш, суьрташ а. Сайна а даийта элира ас, цуьнан санна долу ши сурт. «Кемса хаза ю, – яздира ас, – хьо цIа маца вогIур ву, цIа волахьа, Iаби, сихха, Кемса йоккха ма хилла…»

Со цуьнца воьдура цIа, иза яллалц собар а дой.

Тхан новкъахула лелара иза, тхан кертан уллохула. Зудабераш а хуьлура цуьнца, шайн классера зудабераш.

Ас тIоьрмиг схьабоьхура, сайга бахьийтахьа, олуш.

Сайниг цо дIаоьцура.

Зудабераш дийлалора: «Хизир, хьо воккха хилча, со юьгур юй ахь хьайна, ахI? Юй ахь?» – хIорамма а хетта а хоьттуш.

– Ма хьийзавел иза! – Кемса суна тIехIуттура, цхьа боккъал а долуш санна, цкъа а ела а ца луш.

Ас нене дIадуьйцура.

Нана хьожура корехула, тхойша цхьаьна хьожура цуьнга корехула, иза тIехйолуш.

– Эца-кх хьо Дала дIа аьлча! Ши ност ма хаза а ю, тпу-тпу, – нанас туй кхуссура, нана йоьлура, йиц а луш, йицъелча санна, саца а луш. БIаьргаш чу хиш хIуьттура, деладеллачу бIаьргаш чу: «Биъ бутт-м дIабаьллера… Сан кIант цIаваллац… йитахьара… наха юьтур ма яц атта… Хаза ма ю, бIаьргхиллал…»

– ДIаяздел, Хизир – иза хаза йоI ма хилла чIогIа, – дIаяздел хьайн вешига кехат… наха юьтур-м хьаха яц… ЦIа вола боху алал ас, и йоI дешна яьллачу буса цIахь хила боху алал цуьнга… Оьшшу кехат доуьйтур ду ала, со елла аьлла даьккхина а…

Охашимма кехат яздира тIаккха, нанас аьл-аьлларг дIа а яздеш, цхьа доккха, деха кехат, тетрадан йиъ агIо.

Яздина ваьлча, дийшира ас, сайгара а хIумнаш а дуьйцуш.

Нанас кхин а дийцира, керл-керла дош а карош.

 

Кемсина бIараш кхоьхьура ас, хьуьнбIараш.

ХьуьнбIараш мерза хуьлура.

Юха гурахь, гIа дужуш, цIабалгаш а девлира схьа. Тхан юьртан малхбалехьа, Хилдехьаройн-кIотар олучохь дара уьш, шаьш лардеш хехо а волуш.

Дитташ даккхий дара церан чIогIа, нийсса ирах, ткъа а, ткъе итт а метр лекха хир долуш. Лакха буьххьехь, цIабалгаш кхуьучохь бен, тIевала цхьа а га а дацара. Дитт шера дара, стомма а долуш, ког таса шад а, куьйга схьалаца хIума а доцуш.

Дитта тIе цхьа а ца валалора.

Оха, бераша, бухара хьала гIожмаш кхуьссура, цIабалгаш эго гIерташ.

БаI бужура, горга баI, юккъехь гуш доIахан басахь шера цIабалг а хаалуш. Уьш цхьанна чохь пхи-ялх дара.

Оха пазаташ кхоьхьура цига, зударийн тен пазаташ; пазат чохь ведар гергга цIабалгаш а гуллора.

Уьш кхехко а мегара, зайли чохь датта а.

Ас буьйсанна, сайца накъост а оьций – суо ваха ца ваьхьара, – КемсагIеран кертал чоьхьа кхуссура пазат.

Кемсас, кхехка а дой, ишколе кхоьхьура уьш Iуьйранна, ас деъна шена бохуш, массаьрга а дозалла а деш.

 

Хехо чIогIа сийдоцуш вара, гихь кхозуш топ а йолуш.

Цо тIаьхьа говр хохкура.

Тхо жа санна дIахьовдура, цхьа-цхьацца а волий.

Иза цхьанна тIаьхьа волура тIаккха.

Важа водура, хехо шена тIаьхьакхиа воьлча, пазат охьа а кхуссий.

Оха цунна юха дакъа дора, массеран а цIабалгаш цхьатерра хир долуш. Юьртара ара а довлале барт бора оха, вада муьлха водур ву хьалххехь къаста а вой.

Уггар а чехка Салахь водура.

Хехо тхуна тIаьхьа ваьлча, Салахь жимма соцура, иза шена тIаьхьа вадийта. ТIаккха цо иза хьуьна юккъе дIавуьгура, тхан юьртана аьтттехьа а йоцчу, ЧIишка агIор йолчу хьуьнха.

Делкъал тIаьхьа (ишколера девлча), малхбузучу хенахь кхочура тхо цига дIа.

ТаьIначу чохь дIалевчкъара, шишша-кхоккха цхьаьна а волий.

Хехо, цкъа хьалха говраца гуо а боккхий, моллалла кхайкха хIуттура: «АллахIу акбар, Ал-ла-хIу акбар», – олуш.

Юха соцура, ла а доьгIуш, тата хезий хьоьжуш санна.

Тхуна шозза иштта тешнабехк бинера цо, тхо цIабалгашна тIехьовддушехь, ламаз а дуьтуш, тIаьхьа а ваьлла.

Цул тIаьхьа дуьйна, цо некхе куьйгаш дахккалц IаддаIара тхо, гучу ца довлуш.

ТIаккха гIожмаш йолайора, цхьацца дитт схьа а лоций – кхо–йиъ минот хан хуьлура.

Хехочо жIаьла далийра.

ЖIаьла доккха дара, уьстагI санна, кочахь доьхка а долуш.

Цо «Моряк» олура цунах. Морякна кхаа дийнахь, де юкъа ца дулуьйтуш, киснашкахь дIа а даьхьна, тIулгаш диттира оха, ворхIамма вовшах а кхетта, цу балхана дIа а оьхуш.

ЖIаьла тхо гича додура, дена юххера схьа а ца долуш. Хехочо шад еттара, шен жIаьлина къа а доьхуш.

ЖIаьла тIепаза довра тIаккха, «цкъув-цкъув» деш, цIога когаш юккъе а лоций.

Эххар а шеца кIант кхийлла велира и хехо.

КIант воккха вара, армера цIа а веъна.

Цо тхуна еттара, цхьацца схьа а лоцуш.

Иза тIаьхьаваьлча, цхьаьний довда Iемира тхо, цхьа-цхьацца а ца водуш.

Тхо вовшах летара тIаккха, тхо ворххIе а цу цхьаннах.

Иза хIетте а тхол тулура.

Цхьана дийнахь, кIант а воцуш, ша веанчу хехочунна хьалхалера хIилла а дина – ламазан хIилла, – дийла а дуьйлуш, цIа догIуш дара тхо, кочахь кхозуш пазаташ а йолуш, и кIант тхуна тIеIоттавелча.

Иза сецира, вист а ца хуьлуш, со волчухьа схьа а хьаьжна. Цуьнан ши бIаьрг цIийбелла бара.

Тхо а севцира, лата дагахь.

– Хизир, – элира цо, – Хизир, – бат эго а йолалуш.

– ХIун боху ахь? – элира ас, шина бIаьрга гIаж а лоьхуш. – Хьайна дуьсур ду моьтту хьуна… Iаби цIа ваийта ахь цкъа… цо хьан бат-м, хьан муцIар…

– Хизир… хьо… хьо суна… суна… – ша лаьттачохь охьахиира, шина а куьйга юьхь а хьулйина, цхьа велха а волалуш.

Тхо девдира.

– Дада… дада гирий шуна? Дада варий цигахь? – кхайкхира иза.

– Далла тIекхаьчна хьалавоьдуш хир ву хьуна, – элира оха, – ламазаш деш.

– Iабих кхера ма велла иза, – ас «хIиъ-хIиъ» дира, – гирий шуна, воьлхуш? – аьлла. Бераш а дийладелира.

Ас Iаби вийцира тIаккха, Iабис турник тIехь «солнце» а йора, уггар дукха штанга а ойура цо, бIе кийла а ойура бохуш, дукха гIозваьлла, пуьташ а буьттуш.

Тхо юьртахь дIасакъаьстира, кхана юхадаха барт а бина.

Тхан ков доккха диллина дара, милици а йолуш.

Нах а бара дукха.

Ши салти а гира суна, нахана цхьаъ дуьйцуш лаьтташ.

Наха цу шинна гуо бинера.

Цара нохчийн мотт буьйцура, цу шинна а салтичо, тIехьа дехкина куьйгаш а долуш, бIаьргаш лаьтта охьа а доьгIна: «ХIаъ, дара… цхьаьна дара тхо. Танкист вара Iарби… Танк иккхича, цIе а яьлла, чим бен, хIума ца дуьсуш…»

Нана соьга йист а ца хилира.

Нана Iадда лаьтташ яра, бIогIам санна, Iадда лаьтташ, пен санна, кIайн, ло санна, хи санна, сецна ши бIаьрг а болуш.

– Иван Алексеевич! – элира цхьамма, милцочо.

Со дIахьаьжча, гIазкхи вара, тIехь сийна хорма а йолуш, погонашца, хурашка а.

Хурашка тIам санна яра, бохь ирах а бахна.

Вукхо:

– Иза мила…

– Вайн кхузара… районера военком… Езжайте, мы подежурим, – милцочо элира, – до утра будем…

– Мои соболезнования, мать, ваш сын … погиб, как мужчина, как настоящий чеченец, защищая свою Родину, геройски погиб.

Ненан карара цхьа хIума охьаюьйжира.

Цхьана зудчо схьаийцира.

Мидал яра. Цхьа гIутакх а.

Со кхийтира.

Соьга мохь белира.

Суна хIумма а ца гира кхин.

 

Суна Iуьйранна яьшка гира, кIайчу аьчган кIайн яьшка, юккъехула пурх дихкина цIен цастар а долуш.

Цу тIехь цхьа йоза а дара, цхьа терахьаш, шераш а.

Нах бара, дуккха а кхин нах а болуш, кху юьртара боцу нах.

ГIазкхий а бара, нохчий а. ГIазкхий тIеман хормица бара, уьш дукха бара, дуккха а милици а йолуш цхьаьна.

– Нет, нельзя! Таков приказ, нельзя открывать… – гIазкхичо куьг ластийра, тIехь плащ йолчу гIазкхичо.

Цуьнан коьртахь шляпа а яра.

Наха цуьнга цхьаъ дуьйцура, дуккха а тIе а гулбелла.

ГIазкхичо корта лестабора:

– Нет, нет… только в ящике… Москва, не я решаю, – бохуш.

Цул тIаьхьа яьшка дIаийцира, веамма белшаш тIе а юьллуш.

Нах берриш а тIаьхьахIиттира, цхьа зуькар а долош.

Мохь гIаьттира кертара схьа, зударийн мохь, цIогIанаш.

Нана яцара, гуш а яцара.

Кхаа дийнахь а яцара нана.

Гуш а, хезаш а яцара иза, йистхуьлуш а, йоьлхуш а.

Цуьнан бат тIелетта яра, ши бIаьрг а бара сецна лаьтташ.

 

Суна меттахь гира иза юха, уллохь ши зуда а гуш.

Кора дуьхьал хIумнаш а яра, чохь, кIора санна, Iаьржа а йолуш.

Наг-наггахь стаг а вогIура: «Ма, ма хьае, Халист ма хьае… ялсаманин хьаша войла-кх цунах, дика кIант вар-кх Iарби», – олуш.

 

Лулахочо беттара етт.

Цо хьокхамаш а доттура.

 

Кехат деара пхи де даьлча, Iабис тхоьга яздина кехат.

Нанас схьа ца дастийтира, – иштта дисира, схьа а дастаза.

 

Со гарингаш тIехь Iара, ламин гарингаш тIехь, и цхьа стаг вистхилча.

Иза говрахь веара схьа, цхьа доккха гали а дохьуш.

Хехо вара, оха хьийзийна, цIабалгийн хехо.

– Ас хьуна цIабалгаш ма деъна, Хизир… цIабалгаш ма деъна ас… хьо ван ма ца вогIу… – суна юххе охьахиира.

Маравоьллира.

Вилхира юха.

Со цуьнга вист а ца хилира:

Суна хIун ду а ца хаьара, сайна хилларг хIун ду а – со вистхила вицвеллера.

 

– Во-о, Хизир!.. – чуьра аз дара, ненан аз, геннара схьа, халла хезаш.

Со улло дIавахара, нанна улло, маьнги тIе.

– Ишколе гIуохьа… ши кIира а ма даьлла… нанна виса хьо…

Берашна со ган а ца гора.

Уьш цхьаьна дара, шаьш-шайца.

Бераш суна тIехдуьйлура, со дIагича, шабарш а деш.

Кемса цкъа тIееара, сан белш тIе куьг а дуьллуш.

ЦIе яьккхира: «Хизир»,– олуш.

Юха кхин цкъа а яьккхира цIе.

ДIаяхара, дIа а йирзина, цкъа меллаша, юха сиха, яда гIерташ, йодуш санна.

Сан иза бен цхьа а вацара.

Суна иза бен цхьа а ца гора.

Цо наггахь корта таIабора. Ела гIуртура, балдаш а соцуш. Урамехула тIех а йолура, тхан урамехь, корера гуш.

 

Ло диллира, доккха ло.

Ло кIайн дара, бамба санна, кIайн.

Тхо цIа а хецна, керлачу шарахь, ишколе юхадаьхкича, суна кIант гира, актер санна, актер санна хаза кIант, сийна ши бIаьрг а, месаш а йолуш, белшаш тIе хIуьтту Iаьржа месаш.

Иза лекха вара, чIогIа лекха, воккха а вара, маж а йошуш.

УьтталгIачу классехь вара, КемсагIеран классехь, гIалара кхуза деша веъна.

Боксер ву бохура иза.

Суна цкъа иза леташ а гира, юьртарчу цхьана воккхачу кIантах, кулубна тIехьа а ваьлла.

Тхо дерриш а хьовса дахара, ишколехь мел долу бер.

Цо йиттина бохуш дуьйцура, шен классерчу цхьана кIантана.

Вукхо ваша валийнера.

Цунах уьш кхоъ летира, цхьанна цо буй тоьхча.

Буй кхеттачо урс даьккхира.

Бераш дIадевдира тIаккха, хьехархошка маьхьарий а детташ.

Хьехархоша къа доьхура: «Нах ма яц шу, нах, кху берана урс а даьккхина,..»

Юха цара иза дIавигира, хьехархоша, схьа а лаьцна, цо, латийта боххушехь ша, шеца цхьацца схьа а воккхуш.

 

Массара а иза вуьйцура, кино чохь волуш санна, цо цунна а, вукхунна а – оцу Iаьржачу лаьттора, – цо еттар ма яра бохуш, массара а дуйнаш а бууш.

Массо йоI а хуьлура цуьнца, шайн классера массо а йоI, уьш массо а, Кемса йоцург, сан, тхан, Iабин йоI…

Кемса цхьаьнцца а ца хуьлура, я шайн зудаберашца а.

Иза ша яра, цаьрца а йоцуш, урокера арадевлча а.

Кемсица зудабераш хилча, и кIант цаьрца ца хуьлура, я уьш цхьаьна вовшахкхетча, Кемса а ца хаалора цаьрца.

Кемса ша гора, даим а ша, цхьанхьа ша дIа а хIуттий, букь диттах а тоьхна, лаьтташ.

Суна иза тIаккха дика хетара, Кемса цхьаьнцца а ца хуьлуш.

Иза буьрканах а ца ловзура физкультуран урокехь, сетки тIехула кхуьйсучу буьрканах.

Физкультура арахь хуьлура, бIаьсте яьлча.

Апрель бутт бара.

Наг-нагахь цаьрца йолу йоI-м хаалора суна Кемсица, гуттар а цуьнга цхьацца дуьйцуш, шен тобанах схьакъаьсташ, юха царна дIа тIе а оьхуш.

Юха тIаьххьар а, цхьа хан яьлча, и шиъ цхьаьна лела елира, гуттар а цхьаьна, даим а, тIаккха и кIант а, и лекха кIант а (массара а вуьйцуш волу) хуьлура цаьрца – Кемсица а, цу йоIаца а, ша цаьрца а воцуш санна, вист а ца хуьлуш, цу шинца лелаш.

Уьш даим а цхьаьна хуьлура, цкъа а вовшах а ца къаьсташ.

И кIант цу йоIаца вара, Кемсица хуьлучу йоIаца, гуттар а цуьнга цхьаъ дуьйцуш,

Кемса шайца а йоцуш санна.

Кемса цхьа чIогIа хийцаеллера, цхьа хIума а ца гуш санна.

Иза, со гича, тIехйолура, со воцуш санна, сох чекх а хьоьжуш.

Цуьнца йолу йоI а хуьлура иштта, со шена ган ца гуш санна.

Кемса, со гича, дIайоьрзура.

Иза йодура, со гича.

Со гича, иза къайлайолура.

ЦIа а кхечу новкъа оьхура иза, тхо долчухула а ца оьхуш, ша цигахь Iаш йоллушехь, тхан новкъахула дIавахча.

Суна муьлха 6у а ца хаьара, иза хIинца дIасалелаш болу некъ.

 

Май бутт бара, май баттахь дар-кх, тхо дIахеца кIира дисча, со берашца арахь лаьтташ – ишколан кертахь, – и йоI суна тIейогIуш, Кемсица цхьаьна хуьлуш йолу йоI.

– Схьавадал, – элира цо. Аса:

– Сой? – аьлла, хаьттича: «ХIаъ, хьо!» – элира юха. Со дIа тIе волавелира.

– ХIахI, дIалаца… хIорш, – цо тIехьара, букътIехьара куьг кховдийра, цхьа кехаташ.

Со схьалаца ца кхиира.

Кехаташ охьаигира.

ДIасадаьржира, дуккха а дIаса, диъ-пхи сурт а дужуш охьа: Iаби вара, Iабин суьрташ,.. тIехь яздина «Кемса» а долуш… Юха кехаташ а, кехаташ, Iабис цуьнга, Кемсига…

– ХIорш хьоьга… Кемсига… – со хьалахьаьжча, йоI яцара: дIаяхнера, яйнера.

Горгали бийкира чIоггIа, бераш ишкола чу а доьлхуш.

 

Со иштта суо латта висира, массо а ведда дIа а вахна.

Со юха тIаккха… ас юха тIаккха неI туьйхира, классан неI, ишкола чохь, ламеш тIехула шолгIачу гIат тIе хьала а ваьлла, уьтталгIачу «А» классан, Кемса чохь йолчу классан неI, цуьнга кехаташ дIадала.

НеI йиллира.

– Кем..,

– Вам кого?

– Кем… са…

– Зулкарниева! – хьехархо дIайирзира, цхьана куьйга лаьцна неI а йолуш.

Цхьа гIовгIанаш евлира чохь: «Ее нет, Надежда Васильевна… ей плохо стало… она ушла…»

– Как ушла! Я ей устрою на экзаменах, голубке этой! – цхьа дов дира, схьа а ца йоьрзуш:

– Ушла она, мальчик, иди, – неI сихха тIекхийтира.

Со висира, неI тIе а кхетта, карахь и кехаташ а долуш, хIун дан деза а ца хууш айса.

Со меллаша охьаволавелира ламеш тIехула, сайн кехаташ а, суьрташ а эцна.

Уьш сан карахь дара, цхьа дийна, чохь са долуш санна.

Суна сайн нана дагаеара, юха Iаби, тхайн керт.

Суна дерриг а цхьаьна гора: суо а, нана а, Iаби а, и кехаташ а, Кемса а, тхо дерриш а цхьаьна долуш санна, вовшашна гуш, хьоьжуш.

Машено сигнал тоьхча, со Iина йисттехь вара, дуьхьал йогIуш машен а йолуш, Iин чуьра хьала, суна дуьхьал.

Со кхуза муха кхаьчнера?

ЦIа воьдуш хилла-кх со, я, виц а велла, иштта дIавоьдуш, ойланашна тIаьхьа, Iинчухула, нах лелачу новкъа а воцуш.

– Ши бIаьрг бац хьан! – шопаро.

– АхI?

– …хьо мераIуьрг! – кIайн машен, заза санна кIайн.

Машено бехдина хи.

«Iинчухула цIа гIур ву-кх. Хин йистаца хьала а вахна, лакхахула дIа дехьа а ваьлла… Цигахь тIай а ма ду… ЧIерий… цIаза пIелггал бен дац-кх, цхьа баьццара, кегий… хи а ду-кх иштта баьццара, чохь дитташ а уьдуш… Нанина хазахетар ма ду… тIаккха цо важа кехат а… схьа а даьстина… Уьш муьлш… хIунда лаьтта хина дехьий, сехьий… и кIант… иза… хIунда воьлу… Кем-са… Кемса ма ю… иза… цуьнца… цу кIантаца… шайн классерчу… еха месаш йолчу…» – со сецира, латта висира; суна Кемса гира, кехаташ, – со кехаташка охьахьаьжира, юха цига дIа, – цаьрга.

КIант воьлура.

КIант сецира.

КIант соьгахьа охьахьаьжира.

ТIаккха юха,.. Кемса… Кемса сихха дIайирзира, букъ а берзош, дIахьаьдира, самаелира, цхьаъ олуш, цу кIанте куьг а ластош.

ДIаяхара генна хьалха. КIант меллаша воьдура, хечин кисанашкахь ши куьг а долуш.

Суна хаьара… ца хаьара, суна цхьаъ-м дуйла хаьара… суна хIун ду ца хаьара, –хIара хIун ду …………………………………… муха ду…

Сан легаш къуьйлура, хиш оьхура, некъ ца гора.

Суна нана гира, сайн нана, лулахочуьнца, Хедица лаьтташ.

– Нана-а, – элира ас, – ва-а нана-а, нана-а! – со сайн нанна тIекхийтира, цунна тIе дIа буйнаш а детташ, мохь а хьоькхуш, велха а воьлхуш. – Иза кIантаца ма ю, нана… нехан кIантаца ма ю иза… Иза кхузахула ма ца лела… вайн новкъахула ма ца йогIу… Иза Iабин йоI яц хьуна… иза вон йоI ю хьуна, нана… ас Iабига, сайна гича… сайна гIенах гича… – со чIинчIура охьавахара, са хада санна, мохь а хьоькхуш; хьалаиккхира, дIаведира, сан кехаташ охьаийгира.

– Ма… Хеда… лацалахь… ма вахийталахь…

Со ведира, дIаведира, кертахула дIа, кха тIехула, со божал чу иккхира, кара ца вайта, ца лацийта.

– Нана яла хьан, – хезира суна, цхьа хан яьлча, дуьне доьхча, – хIума ма дац, нана яла хьан… Иштта хуьлуш ма ду иза… хьайн тIоьрмиг байина ахь… маре яха ма еза цуьнан… Хьо воккха хилча, иза бен… и йоI бен хьан дог хьаста… ХьалагIаттал, нана яла цуьнан… ма дукха кехаташ деъна ахь… хаза суьрташ а хьайн вешин…

Сан марахь бIогIам бара.

Ас бIогIам ца хоьцура.

Сан кийрара Iовгаш дара, «хIиъ-хIиъ» дара, хиш а доцуш.

Хиш дацара, кхачаделлера, цхьа хIума а дацара кхин: со а вацара я дуьне а… цхьа Кемса яра, Кемса, Iабин Кемса нехан кIантаца…[/toggle]

Студент, Часть 1 (М. Бексултанов)

Опубликовано: Автор: & Категория: Дийцарш.

«Итт класс яьккхича (1977 шарахь дара иза), тхайн нене сайн цхьаъ бен йоцучу сийначу хечина сиз боккхуш иту а хьакхийтина, «ХIуьнехдинарг-Грозный» аьлла яздинчу автобус  тIе билет оьцуш хьалаваьлла – суо   интеллигент хила гIертаре терра, – Соьлжа-гIала, университете деша ваха дагахь охьа чу тилира со..»

Исполнитель: Зулай Багалова
Производство: Радио «Грозный»

КIелхьара ца велира (М. Бексултанов)

Опубликовано: Автор: & Категория: Дийцарш.

«Новразан Довт цхьанна а хьуьнарца къаьсташ вацара кхечарал, дуьххьалдIа къахьегарца бен. Нахана ца вевзара Довт. Довтана шена вевзара ша. Цунах цуо ша тоам а бора. Довтана хаьара вахар хала дуйла, шех кIайдарг ца йоккхуьйтуш чакхвала кхин а хала дуйла хаьар цунна, хаьара, шена динарг декха гIертачул, ларвалар гIолехь дуйла. Цундела лар а лора..»

Исполнитель: Зулай Багалова
Производство: Радио «Грозный»

[toggle hide=»yes» border=»yes» style=»white»] Не спасся

Довт, сын Новраза, ничем не отличался ото всех остальных, разве что трудолюбием. Трудился он не различая дня и ночи. Люди Довта не знали. Зато сам он знал себя хорошо. Ему, Довту, этого было достаточно. Довт знал, что жить тяжело, и еще тяжелее прожить, ничем себя не запятнав. Знал, что легче поберечься, чем потом мстить за обиду. Потому и берегся, ходил, будто со сломанной шеей, уставясь в землю, чтобы даже взгляд его не стал поводом для неприятности.
Довт боялся. Боялся не так, как другие, не страхом за свою шкуру. Он боялся оказаться в чем-нибудь виноватым. Быть невиновным было трудно. Невиноватых не было. Плач детей в колыбели, и тот казался подозрительным — так ли плачут дети?.. Вот чего боялся Довт. В те времена, когда предосудительным считалось даже иметь коня под седло (сколько сгинули из-за коней), Довт продал своего осла, осел-то ведь тоже животина о четырех ногах. И все равно Довт не спасся.

Его, правда, не забрали, и во двор с обыском, как к другим, не врывались. Ему пришла повестка. Многие из тех, кому приносили повестку, уходили в бега, не шли, куда вызывают, хотя и не были ни в чем виноваты. Те, которые шли, не возвращались, а если возвращались, то один, в лучшем случае, двое из десяти.
Повесток боялись.
Довт чинил сапетку (прутья он принес на спине), когда ему протянули повестку.
Ему ее прочитали.
Его вызывал начальник НКВД, завтра, рано утром (оставил время, чтобы сбежать).
«Чего они хотят от тебя, ты же ничего не сделал…» — сказала жена, словно услышав сомнения Довта — он сидел, размышлял: идти или нет.
Он снова думал о пятерых своих детях, все пятеро — девочки.
У него-то и сына не было.
В самом деле, что он такого сделал, чтобы отчитываться? А что сделали Исраил, Мажид, Малцаг, Сато, Хайдар, Шовхал — все, кто сгинул?
Нет! Мало ли… Может, и было что… Не было, откуда… как… Уж он-то знал их хорошо.
Довт пошел.
Мысли Довта снова перестали ему подчиняться, когда его, раздетого, избитого, медяка не стоящего, словно состарившегося пса, швырнули навзничь в бетонный мешок.
Он узнал, что такое Судный день (слышал, что будет такой после смерти), когда впервые в жизни увидел, как по-бабьи рыдают сильные мужчины, те, что раньше считали, будто им и равных в мужестве нет, как они клевещут друг на друга, не смея поднять спущенные штаны, стоя на ногах день и ночь в страшных муках. Ноги пухли. Сознание дробилось на обрывки слов. Разных слов.
Люди не сознавали того, что говорят.
Им было безразлично, что говорить.
Что бы ни спросили, отвечали «да». — «Ты хотел свергнуть Советскую власть?» — «Хотел». — «Снабжал абреков патронами?» — .«Снабжал». — «Ненавидел Советы?» — «Ненавидел». — «Был за немцев?» — «Был».
Если спрашивали: «Был?» — отвечал «Был». Если спрашивали: «Не был?» — отвечал «Не был».
Если этих слов не попадалось, сообразить, что надо ответить, не могли. Сознание не воспринимало. Сознание отупело.
Потом, когда человек отвечал «да» на все, о чем его спрашивали, ему мазали большой палец чем-то черным и прижимали пои написанным.
Люди не знали, что это значит. Если и знали — думать были не в состоянии. Если и думали — сделать ничего не могли. После этого людей по одному уводили.
Некоторые из тех, кого уводили, прощались. Увидимся, мол, на том свете. Другие прощаться забывали, они были не в силах осмыслить что-либо, кроме приказа.
Иные плакали, вцепившись в кого-нибудь и моля о помощи. Уведенные — пропадали.
Довт не пропал. Довта не увели.
Он не говорил ни «да», ни «нет». Не обронил ни «был», ни «не был». Когда начальник, выбив рукоятью нагана зубы, свалил его на пол, Довт понял, что пришла смерть. Потом, когда тупой носок черного блестящего сапога сломал ему два ребра, он понял это еще раз.
От него требовали, чтобы он принес пятизарядную винтовку.
Били все время по голове.
Выворачивали руки, заламывая их высоко за спину.
Руки сначала болели. Потом боль постепенно исчезла. Руки висели веревками, их можно было бы завязать в узел.
Когда ему сломали палец левой руки, он понял, что еще жив.
Через три недели, утром, вошедший с миской похлебки охранник (люди называли его сторожем) спросил Довта, чего от него хотят.
Довт рассказал.
— Ну так сдай винтовку, — удивился сторож. Довт объяснил, что у него никогда не было винтовки, что он и кинжал-то отцовский давно отдал.
— Скажи, что есть, — посоветовал сторож. — Тогда выйдешь отсюда, а там…
— Того, чего нет, говорить не стану, — стоял на своем Довт. — А бегать — это не по мне.
— Скажи, что есть, — снова посоветовал охранник. — Я тебе помогу, найду винтовку. Многие сдали и спаслись, теперь на воле.
Довт не понял, или не поверил, а точнее сказать, испугался, как испугался в тот день, когда пришла повестка. Потом мысли неожиданно прояснились, стало казаться, что все происходит в чужом, увиденном кем-то другим сне: начальник с первого дня коварных допросов, настойчиво навязывал ему один и тот же путь — бежать.
Почему? Зачем?
Из их села бежали многие, сами не зная из-за чего.
Его били еще пять дней, а Довт все не мог взять в толк, зачем начальник дает ему возможность бежать, требуя, чтобы он шел домой, вернулся с винтовкой.
Каждый раз он отвечал, что у него ее нет.
Все-таки Довту пришлось сказать, что винтовка у него есть, когда крик его жены Халимат, прорвавшись сквозь все тюремные запоры, расплавленным свинцом влился ему в душу.
Он вспомнил тогда Гелага, сына Сады, расстрелянного в тридцать восьмом году.
Гелаг выдержал три месяца, не очернив наветом ни себя, ни других. Все десять пальцев на руках Гелага полопались, когда их зажимали между дверью и косяком, потом ему сломали по три пальца на каждой руке.
Гелаг выстоял.
В конце концов, в тюрьму привели его молодую жену Баргаш, еще и месяца медового с ним не прожившую, начали раздевать у него на глазах. Тогда Гелаг принял грех на душу, сказал что все, о чем спрашивали, сделал он сам.
Так и не стал он никого чернить, и Баргаш раздели донага.
Говорят, Гелаг в тот день поседел.
***
Через три дня после того, как Довт повидал Халисат, его отпустили, чтобы вернулся с винтовкой.
— Принесешь и будешь свободен, — сказали ему.
Отперли засовы, вывели из тюрьмы и передали тому самому сторожу, который приносил еду, чтобы тот проводил Довта.
Сторож, заперев дверь своей каморки, положил перед ним священную книгу со строками из Корана.
Довт трижды поклялся не выдавать того, кто продал винтовку.
Сторож той же ночью (по уговору) ждал с винтовкой, спрятавшись во дворе у Довта в кукурузном стоге.
Довт вынес из дома деньги, сколько было запрошено за винтовку, и, еще раз поклявшись не выдавать продавшего, отдал их сторожу.
Три дня ждал Довт, не придет ли кто к ним.
Никто не пришел.
Довт понял: хотят, чтобы сбежал. Теперь он знал почему скрылись все те, кто за последний год исчезли из села. Сбежать удавалось легко, но потом беглеца настойчиво преследовали, и если не могли найти, все равно кого-нибудь убивали.
Многие, как это сейчас собирался сделать Довт, шли сдавать оружие, и он не припомнил, чтобы хоть один из них вернулся, даже слепой Ахъяд, в двух шагах ничего не видевший. Довту винтовку дал сторож, а вот где взяли их все остальные, он так понять и не смог.
За долгие три дня и четвертую ночь, проведенные в думах, он не сумел разобраться, почему власти вынуждают бежать ни в чем не повинных, преступных не больше, чем рыбы в воде, людей, почему находят самые разные поводы для обвинения, и даже на фронт по заявлению не отправляют, а только грубят — там, мол, такие не нужны. Потом он понял, что все это — какая-то чудовищная подлость, какая-то изощренная хитрость, разобраться в которой под силу разве что Всевышнему.
Поняв это, он поклялся (сначала спросив у Аллаха благословения), что не погибнет от этой неизвестной подлости, не взяв с собою на тот свет чью-нибудь душу в отместку за свою. Потом пришло спокойствие, словно все, что должно случиться, давно уже случилось.
Говорят, на четвертый день Довт был очень спокоен, ласкал детей, возился с отложенной было починкой сапетки, не обращая внимания на боль в сломанных ребрах и пальцах.
Никому из тех, кто приходил навестить его, он не сказал, что должен вернуться в НКВД. С большим трудом ему удалось и Халисат убедить в том, что его отпустили насовсем, что он все уладил.
На пятое утро Довт совершил намаз необычно рано. Потом вместе с Халисат уложил все разбросанные по наделу кукурузные стебли в один большой стог. После этого, начав с ничего не значащих воспоминаний, затеял откровенный разговор и растолковал Халисат все свои дела — кто сколько должен ему, и кому должен он сам. Затем тщательно подстриг ногти на руках и ногах, позавтракал, надел чистую одежду, и, говорят, долго ходил по двору. А когда Халисат спросила: «Что с тобой, отчего ты такой грустный?», он, попытавшись улыбнуться, ответил: «Надо же, а — еще бы немного, и пропал бы, как старая овца».
Незадолго до обеда, стараясь не попасться на глаза Халисат, он накинул чоху и долго простоял, разглядывая себя в осколке зеркала, вмазанном в стену, кашлянул несколько раз, вышел, не сказав никому ни слова, на улицу и медленно зашагал по дороге.
— Куда ты? — крикнула ему вслед Халисат.
— Схожу в сельсовет, сдам налог. Надо же тебе было вслед-то кричать… Ужин приготовь вовремя, — сказал, говорят, не обернувшись, Довт.
Больше Халисат его не видела.

Увидев Довта, сторож растерялся: вскочил со стула, прижался к стене.
Довт заставил себя остановиться и попробовал улыбнуться.
Вот, мол, пришел сдавать винтовку.
Взгляд сторожа не сказал Довту ничего.
Одна и та же винтовка, в который раз проданная сторожем, всегда возвращалась, ни разу не выдав мыслей своего хозяина.
— Поставь ее, — услышал Довт.
Нет, он должен видеть начальника, начальник велел принести и отдать ему самому.
Сторож отвел его к двери в кабинет. Довт, войдя, снова попытался улыбнуться.
Карандаш выпал из рук начальника, увидевшего Довта, и покатился по столу. Начальник побледнел, потом покраснел. Желваки взбугрились.
— Покажи винтовку, раз уж ты ее принес… А я тут уже разрабатываю операцию по твоему задержанию, — его рука приподнялась со стола.
Выстрел ударил начальника точно в левый глаз. Вторая пуля вошла в его грудь.
Довт выскочил за дверь и побежал по длинному, узкому коридору. Сторожа на месте не было. Довт собирался рассказать ему о случившемся и предложить бежать вместе.
— Руки вверх! — раздалось за спиной.
Обернувшись, Довт увидел зрачок наганного ствола, целившийся ему в переносицу.
«Сторож», — поняли — глаза, прежде чем разум успел вникнуть в увиденное.
— Послушай, — вырвалось у Довта.
Свистнула, едва не отхватив ему ухо, пуля.
Прежде чем Довт успел нажать курок, его куснуло в грудь, слева.
Довт понял свою главную ошибку чуть раньше, чем его ударило между бровей.
Третью пулю сторож, одетый в милицейскую форму, всадил ему в затылок.
Тело Довта дернулось в последний раз.
***
На надгробье, установленном без могилы у дороги в 1958 году, написано, что Довт, сын Новраза, умер в сорок третьем году.
Похоже, что мастер-камнерез забыл указать девятый день первого месяца осени. Но это, наверное, теперь не особенно и нужно.

Перевод А. Магомедова.[/toggle]